Γράφει η Γεωργία Ντούνη
Έχουμε όλοι έναν εντυπωσιακό τρόπο να θυμόμαστε τις ιστορίες μας. Ιδιαίτερα εκείνες στις οποίες κάποιος μας αδίκησε. Θυμόμαστε ακριβώς τι μας είπε, πώς μας κοίταξε, πόσο άδικη ήταν η συμπεριφορά του και πόσες φορές προσπαθήσαμε να εξηγήσουμε τη δική μας πλευρά. Εκείνο που συνήθως θυμόμαστε κάπως πιο επιλεκτικά είναι η δική μας συμμετοχή.
Δεν είναι απαραίτητα συνειδητό. Ούτε σημαίνει ότι λέμε ψέματα. Απλώς, όταν αφηγούμαστε μια σύγκρουση από τη δική μας οπτική, γνωρίζουμε ήδη όλες τις προθέσεις μας, τις ανασφάλειές μας και τους λόγους για τους οποίους αντιδράσαμε όπως αντιδράσαμε. Για τον άλλον, όμως, διαθέτουμε κυρίως τις πράξεις του. Κι έτσι καταλήγουμε να συγκρίνουμε τις δικές μας καλές προθέσεις με τη δική του κακή συμπεριφορά.
Μια σύγκριση στην οποία έχουμε σχεδόν πάντα το πλεονέκτημα.
Σκέψου έναν πρόσφατο καβγά σου. Ίσως με έναν σύντροφο, έναν φίλο ή κάποιο μέλος της οικογένειάς σου. Αν σου ζητούσαν να εξηγήσεις τι συνέβη, πιθανότατα θα μπορούσες να παρουσιάσεις μια απολύτως λογική εκδοχή των γεγονότων. Θα είχες επιχειρήματα για κάθε σου αντίδραση και εξηγήσεις για κάθε κουβέντα που είπες.
Αν ζητούσαν από τον άλλον να περιγράψει την ίδια σκηνή, πόσο σίγουρος είσαι ότι θα αναγνώριζες τον εαυτό σου στην αφήγησή του;
Ίσως να σε περιέγραφε ως απότομο, ενώ εσύ θεωρούσες ότι ήσουν απλώς ειλικρινής. Ως αδιάφορο, ενώ πίστευες ότι προσπαθούσες να του δώσεις χώρο. Ίσως να έλεγε ότι δεν μπορούσε να σου μιλήσει, επειδή κάθε φορά που προσπαθούσε να εκφράσει κάτι που τον ενοχλούσε, εσύ έβρισκες έναν τρόπο να μετατρέψεις τη συζήτηση σε υπεράσπιση του εαυτού σου.
Και το πρώτο σου ένστικτο, διαβάζοντας όλα αυτά, πιθανότατα θα ήταν να εξηγήσεις γιατί κάνει λάθος.
Εκεί ακριβώς βρίσκεται το ενδιαφέρον.
Θέλουμε οι άλλοι να κατανοούν τις αντιδράσεις μας, να αναγνωρίζουν τις ευαισθησίες μας και να λαμβάνουν υπόψη τους όσα έχουμε περάσει. Όταν, όμως, καλούμαστε να δείξουμε την ίδια κατανόηση στη δική τους συμπεριφορά, δεν είμαστε πάντοτε εξίσου πρόθυμοι.
Αν υψώσουμε τη φωνή μας, είναι επειδή έχουμε φτάσει στα όριά μας. Αν την υψώσει ο άλλος, δεν ξέρει να συζητά. Αν απομακρυνθούμε, χρειαζόμαστε χρόνο. Αν απομακρυνθεί εκείνος, μας εγκαταλείπει. Αν κάνουμε ένα σκληρό σχόλιο, απλώς λέμε την αλήθεια. Αν το δεχτούμε, θεωρούμε ότι ο άλλος δεν σέβεται τα συναισθήματά μας.
Ενδεχομένως έχουμε πολύ περισσότερες δικαιολογίες για τον εαυτό μας απ’ όσες είμαστε διατεθειμένοι να παραχωρήσουμε στους υπόλοιπους.
Κι αυτό δεν περιορίζεται στις συγκρούσεις.
Μπορεί να είσαι ο άνθρωπος που απαιτεί από τους φίλους του να είναι πάντοτε διαθέσιμοι, αλλά θεωρεί αυτονόητο ότι ο ίδιος μπορεί να εξαφανίζεται για εβδομάδες επειδή έχει πολλές υποχρεώσεις. Μπορεί να περιμένεις από τον σύντροφό σου να μαντεύει πότε κάτι σε ενοχλεί, ενώ αρνείσαι να του εξηγήσεις τι συμβαίνει επειδή πιστεύεις ότι θα έπρεπε να το έχει ήδη καταλάβει.
Μπορεί ακόμη να θεωρείς ότι οι άλλοι οφείλουν να σέβονται τα όριά σου, αλλά να προσβάλλεσαι κάθε φορά που κάποιος θέτει τα δικά του.
Το δύσκολο δεν είναι να αναγνωρίσουμε αυτές τις συμπεριφορές. Είναι να αποδεχτούμε ότι ενδέχεται να τις έχουμε κι εμείς.
Γιατί έχουμε συνδέσει την αυτογνωσία με μια αρκετά κολακευτική εικόνα του εαυτού μας. Θέλουμε να πιστεύουμε ότι είμαστε άνθρωποι με ενσυναίσθηση, ειλικρίνεια και συναισθηματική ωριμότητα. Ιδιαίτερα όταν έχουμε διαβάσει αρκετά για την ψυχολογία, έχουμε δουλέψει με τον εαυτό μας ή έχουμε περάσει δύσκολες καταστάσεις που μας ανάγκασαν να επανεξετάσουμε τις σχέσεις μας.
Υπάρχει, όμως, μια παγίδα σε όλη αυτή τη διαδικασία. Όσο περισσότερο πιστεύουμε ότι γνωρίζουμε τον εαυτό μας, τόσο πιο εύκολα μπορεί να απορρίπτουμε οποιαδήποτε πληροφορία έρχεται σε σύγκρουση με την εικόνα που έχουμε δημιουργήσει.
Αν πιστεύεις ότι είσαι ένας άνθρωπος που επικοινωνεί εξαιρετικά, ίσως δυσκολευτείς να ακούσεις ότι οι άλλοι φοβούνται να σου εκφράσουν τη δυσαρέσκειά τους. Αν θεωρείς ότι δίνεις πάρα πολλά στις σχέσεις σου, ίσως σου φανεί αδιανόητο να σου πει κάποιος ότι αισθάνεται παραμελημένος.
Και αν έχεις συνηθίσει να βλέπεις τον εαυτό σου ως εκείνον που πληγώνεται, η ιδέα ότι μπορεί κάποτε να υπήρξες εσύ αυτός που πλήγωσε ίσως είναι ιδιαίτερα δυσάρεστη.
Δεν χρειάζεται, βέβαια, να αποδεχόμαστε κάθε κατηγορία που μας απευθύνουν. Οι άνθρωποι μπορούν να είναι άδικοι, να παρερμηνεύουν τις προθέσεις μας ή να μας μεταφέρουν ευθύνες που δεν μας αναλογούν. Το να εξετάζουμε τη συμπεριφορά μας δεν σημαίνει ότι θεωρούμε αυτομάτως σωστή την οπτική οποιουδήποτε διαφωνεί μαζί μας.
Σημαίνει, όμως, ότι είμαστε διατεθειμένοι να ακούσουμε κάτι δυσάρεστο χωρίς να αναζητήσουμε αμέσως τον τρόπο να το αντικρούσουμε.
Και αυτό αποδεικνύεται πολύ δυσκολότερο απ’ όσο ακούγεται.
Είναι εύκολο να ζητάς ειλικρίνεια όταν περιμένεις να ακούσεις πόσο σημαντικός είσαι για κάποιον. Είναι αρκετά δυσκολότερο όταν η ειλικρίνεια περιλαμβάνει το γεγονός ότι τον έχεις κουράσει, ότι δεν τον ακούς πραγματικά ή ότι κάποιες αντιδράσεις σου τον κάνουν να αισθάνεται άβολα.
Εκείνη τη στιγμή έχεις δύο επιλογές. Να χρησιμοποιήσεις όσα γνωρίζεις για τον εαυτό σου προκειμένου να αποδείξεις ότι ο άλλος έχει άδικο ή να προσπαθήσεις να καταλάβεις γιατί βίωσε έτσι τη συμπεριφορά σου.
Η δεύτερη επιλογή δεν εγγυάται ότι θα συμφωνήσετε. Μπορεί, ωστόσο, να σου αποκαλύψει κάτι που δεν είχες ποτέ σκεφτεί.
Ίσως ανακαλύψεις ότι αυτό που αποκαλείς δυναμισμό οι άλλοι το βιώνουν ως αδυναμία συμβιβασμού. Ότι πίσω από την ανάγκη σου να έχεις πάντα μια εξήγηση κρύβεται η δυσκολία σου να παραδεχτείς ένα λάθος. Ή ότι έχεις συνηθίσει τόσο πολύ να προστατεύεις τον εαυτό σου από το ενδεχόμενο να πληγωθεί, ώστε μερικές φορές πληγώνεις πρώτος.
Δεν είναι ευχάριστες διαπιστώσεις. Δεν είναι, όμως, και καταδικαστικές.
Το ότι σε κάποια σχέση συμπεριφέρθηκες άσχημα δεν σημαίνει πως είσαι ένας κακός άνθρωπος. Το ότι κάποιος έχει παράπονα από εσένα δεν ακυρώνει όσα καλά έχεις προσφέρει. Και το ότι έκανες λάθη δεν σημαίνει πως πρέπει να περάσεις την υπόλοιπη ζωή σου απολογούμενος γι’ αυτά.
Απλώς, η εικόνα που έχεις για τον εαυτό σου δεν είναι η μοναδική που υπάρχει.
Κάπου μπορεί να υπάρχει ένας άνθρωπος που θυμάται μια συζήτησή σας εντελώς διαφορετικά. Κάποιος που χρειάστηκε χρόνο για να ξεπεράσει μια δική σου συμπεριφορά, την οποία εσύ έχεις ήδη ξεχάσει. Κάποιος που, όταν μιλάει στους φίλους του για μια δύσκολη σχέση του παρελθόντος, περιγράφει εσένα.
Και πιθανότατα έχει κι εκείνος τη δική του εκδοχή των γεγονότων, με τις δικές της παραλείψεις, υπερβολές και δικαιολογίες.
Δεν χρειάζεται να γνωρίζεις όλες τις ιστορίες στις οποίες εμφανίζεσαι για να αναθεωρήσεις τον τρόπο που αντιμετωπίζεις τους άλλους.
Αρκεί, ίσως, την επόμενη φορά που θα περιγράφεις πόσο δύσκολος υπήρξε κάποιος στη ζωή σου, να αναρωτηθείς πώς θα περιέγραφε εκείνος εσένα.
Και να αντέξεις το ενδεχόμενο η απάντηση να μη σου αρέσει.
